Bir ev ilanında “zemini sağlam”, bir raporda “ZD”, bir haritada ise farklı renkler görebilirsiniz. Bu ifadeler aynı bilgiyi anlatmaz. Yerel zemin sınıfı, deprem hesabında kullanılmak üzere zeminin mühendislik özelliklerini gruplandırır. Binanın taşıyıcı sisteminin yeterliliğini tek başına göstermez. Binanız için anlamlı başlangıç, bir harfin iyi ya da kötü olduğuna karar vermek değil, o sınıfın hangi araştırmayla belirlendiğini ve hangi parsele ait olduğunu öğrenmektir.
Zemin sınıfı ne anlatır?
Deprem dalgalarının yüzeyde oluşturduğu hareket, geçtikleri zemin tabakalarının özelliklerinden etkilenir. Mühendislik hesabında bu etkiyi dikkate almak için zemin hakkında ölçülebilir bilgilere ihtiyaç vardır. Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği, yerel zemin sınıflarını ZA, ZB, ZC, ZD, ZE ve ZF olarak tanımlar. Sınıflandırma, bir mahalleye topluca verilen dayanıklılık etiketi değildir. Aynı sınıfın iki farklı yapının belgesinde bulunması da bu binaların aynı deprem performansına sahip olduğu anlamına gelmez.
ZA–ZF sınıfları kısaca ne anlama gelir?
Aşağıdaki tablo, yönetmelikteki tanımların sadeleştirilmiş özetidir. Sınır değerleri ve özel koşullar için TBDY 2018, Bölüm 16 ve Tablo 16.1 esas alınmalıdır; bu özetle bir parsele sınıf atanamaz.
| Sınıf | Genel özellik |
|---|---|
| ZA | Dayanımı ve sertliği yüksek kaya ortamları. |
| ZB | Ayrışması az, orta sağlamlıktaki kayalar. |
| ZC | Çok sıkı taneli zeminler, sert killer veya belirli ayrışmış kaya ortamları. |
| ZD | Orta sıkı ile sıkı taneli zeminler ya da çok katı killer. |
| ZE | Gevşek taneli zeminler, yumuşak–katı killer veya belirli yumuşak kil profilleri. |
| ZF | Özel saha araştırması ve değerlendirmesi gereken zemin koşulları. |
ZF için sahaya özel zemin davranış analizi gerekir. Bu nedenle sınıfları basitçe altı basamaklı bir “güvenli–güvensiz” cetveli gibi sıralamak doğru değildir. Özellikle ZF kaydının hangi koşul nedeniyle verildiği, rapordaki açıklamayla birlikte okunmalıdır.
Zemin sınıfı nasıl belirlenir?
Sınıflandırma zemin araştırmasına dayanır. Kullanılacak parametreler arasında kayma dalgası hızı, standart penetrasyon deneyi sonuçları ve uygun zeminlerde dayanım bilgileri bulunur. Yönetmelikte ilgili parametreler, temel veya kazık başlığı altından başlayan üst 30 metrelik profil üzerinden tanımlanır. Ancak “30 metre” ifadesi her bina için yeterli araştırmanın yalnız bu derinlikte yapılacağı anlamına gelmez; araştırmanın kapsamını saha ve yapı koşulları belirler.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının zemin ve temel etüdü açıklamasında arazi ve laboratuvar çalışmalarının, yeraltı suyu bilgilerinin ve mühendislik değerlendirmesinin birlikte ele alındığı belirtilir. Etüt, verilerin sunulduğu bölüm ile tasarıma yönelik geoteknik değerlendirmeyi içerir. Dolayısıyla raporun yalnız sonuç sayfasındaki harfi saklamak yerine ekleriyle birlikte tamamına ulaşmak yararlıdır.
Deprem haritası ile parsel etüdü neden farklıdır?
AFAD Türkiye Deprem Tehlike Haritaları uygulaması, haritaların belirli bir referans zemin koşuluyla hazırlandığını; yerel sıvılaşma, büyütme ve farklı oturma tehlikelerini içermediğini açıklar. Haritada bir adresi bulmak, o adreste sondaj veya laboratuvar deneyi yapıldığı anlamına gelmez. Bölgesel jeoloji ve mikrobölgeleme verileri de kendi ölçekleri ve amaçları içinde okunmalıdır.
Örneğin bir çevrim içi araç mahalleniz için tahmini bir zemin göstergesi sunabilir. Bu göstergeyi binanızın etüt raporundan alınmış sınıf gibi aktarmayın. Notunuza “bölgesel veri” veya “parsel etüdü” ifadesini ve kaynağın tarihini ekleyin. Farklı kaynaklar çelişiyorsa en iyi görünen sonucu seçmek yerine çelişkiyi uzmanınıza gösterin.
Elinizdeki belgelerde ne aramalısınız?
- Doğru yapı: Adres, ada ve parsel ile raporun ilgili olduğu yapı birbiriyle uyuşuyor mu?
- Raporun bütünü: Sonuç sayfasıyla birlikte araştırma verileri, ekler ve değerlendirme bölümü var mı?
- Bilginin dayanağı: Zemin sınıfı ölçüm ve deneylerden mi, bölgesel bir tahminden mi geliyor?
- Özel açıklamalar: Yeraltı suyu, oturma, sıvılaşma ve temel önerileri hakkında ne söyleniyor?
- Değişiklikler: Daha yeni bir etüt, ek rapor veya yapıyla ilgili proje değişikliği bulunuyor mu?
Bu liste bir teknik uygunluk denetimi değildir; uzmanla görüşmeye hazırlanmak içindir. Belgeleri yapı sahibinden, apartman yönetiminden veya ilgili belediyenin arşivinden talep edebilirsiniz. Arşivde bulunabilirlik ve erişim koşulları değişebilir. Komşu parselin raporu bilgi verebilir, ancak kendi parselinizin incelemesi yerine kabul edilmemelidir.
Sık sorulan sorular
ZC zemin üzerindeki bina güvenli midir?
Yalnız bu bilgiyle karar verilemez. Zemin ile binanın tasarımı, malzemesi, uygulaması ve mevcut durumu birlikte değerlendirilmelidir. “ZC ise güvenli” veya “ZE ise mutlaka yıkılır” şeklindeki ifadeler bir yapının mühendislik incelemesinin yerini tutmaz.
Zemin sınıfı temel türünü tek başına belirler mi?
Hayır. Sınıf harfinden doğrudan radye ya da kazıklı temel zorunluluğu çıkarılmamalıdır. Etüt ve yapı hesabını birlikte ele alan sorumlu uzman, temele ilişkin değerlendirmeyi proje koşulları içinde yapar. Bina sahibi açısından yararlı soru, “Hangi temel var?” kadar “Bu çözüm hangi verilerle seçilmiş?” sorusudur.
Raporda zemin bilgisi yoksa ne yapmalıyım?
Boş alanı tahminle doldurmayın. Önce raporun kapsamını öğrenin ve eksik belgeyi arayın. Sonuç alınamazsa bir inşaat mühendisiyle mevcut bilgiler üzerinden görüşerek zemin konusunda hangi ek araştırmanın gerekli olduğunu belirleyin.
Bilgiyi sonraki adıma dönüştürün
Bina Deprem Raporum, mevcut bina bilgilerini ve bölgesel göstergeleri bir arada değerlendirmeye ve inceleme önceliğini anlamaya yardımcı olan bir başlangıç sunar. Parsel zemin etüdü veya kesin güvenlik belgesi değildir. Kapsamı görmek için örnek raporu, bilgi hazırlamak için bina ön değerlendirme sayfasını inceleyebilirsiniz.
Kaynaklar ve kapsam
Bu rehberdeki açıklamaların dayandığı kaynaklar: